Smješteni u dvije države, sa skoro 500 kilometara udaljenosti, Lukavac u Bosni i Hercegovini i Bor u Srbiji povezuju zajednički problemi. Prvi je industrijski grad u kom se kopa ugalj a proizvode koks, benzol, katran, amonijum sulfat, soda… U drugom je smješten jedan od najvećih evropskih rudnika bakra i zlata. Stanovnici oba grada već decenijama udišu supstance od kojih češće obolijevaju od raka. Iako posljedice osjećaju svi, među njima postoje zajednice koje su u znatno lošijem položaju. Uz sama postrojenja smještena su naselja Roma i drugih nacionalnih manjina.
Pišu: Vanja Stokić i Jelena Đukić Pejić; Foto: Ajdin Kamber i Saša Đorđević
Parče zemlje između nekoliko industrijskih postrojenja u predgrađu Lukavca u Bosni i Hercegovini, dom je za četrdesetak odraslih osoba i djece. Industrija je ovdje došla prva, još 1892. godine, da bi prije dvadesetak godina jedna po jedna porodica pravila kućerke i obilježavala dio zemlje koje smatra svojim.
Na područje opštine Lukavac su došli većinom iz Kladnja, a kada ih pitate zašto su odabrali baš ovo mjesto, ne umiju da vam tačno objasne. Zemlja je opštinska, ali ih niko odatle ne tjera. Vjerovatno jer niko drugi i ne želi tu zemlju, smještenu između rudnika uglja, koksare i fabrike sode.
Prije pet godina Hamdo Omerović se iz Kladnja doselio u ovo naselje. Živi sa suprugom i četvoro djece, od tri do 18 godina.
„Nikad nisam bio bolestan u Kladnju. A sad kako sam došao ovdje, kako je ova koksara… Srce, bronhitis, svašta nešto. Žena je povadila čitavu štitnu. Djeca, svaki drugi mjesec kod doktora. Bronhitis, kašlju…“, govori nam on i pokazuje posljednje nalaze od ljekara.
Trogodišnja kćerka je nedavno bila bolesna više od 20 dana. Dok razgovaramo, ljudi oko nas iz kuća iznose lijekove, inhalatore i pumpice. Stalo im je da nam objasne razmjere njihovih problema.
„Mi imamo zdravstveno osiguranje preko biroa za zapošljavanje, ali se lijekovi plaćaju. Nema besplatnih lijekova“, pojašnjavaju.
Preživljavaju od prikupljanja i prodaje željeza i kartona. Koksara je njihov prvi komšija, dijeli ih samo uska cesta. Nedavno je fabrika zatvorena a stanovnici ovog improvizovanog naselja suosjećaju sa radnicima koji su dobili otkaze. Kako kažu, znaju kako je nemati posao.
„Ja nisam protiv koksare, ima ljudi koji rade tu. Nemaju gdje drugo da rade, ali zrak je zagađen, to nije zdravo. A mi ne znamo gdje da idemo. Dajemo svoje kuće za 2.000 maraka, mi nemamo gdje da kupimo druge“, govori nam Hamdo.
„Da sam znao za koksaru, ne bih došao ovdje. Dijete od tri mjeseca mi je bilo u bolnici preko 20 dana. Meni je žao tih ljudi, što su sada bez posla. Meni je žao za taj narod. A meni je žao više za moje dijete nego za njihovu fabriku“, nadovezuje se Elvis Omerović, koji se takođe iz Kladnja u ovo naselje doselio prije pet godina.
Ističe da ih u naselju niko ne obilazi. Za njihov položaj ne interesuju se ni institucije ni firme koje im narušavaju zdravlje.
„Ja bih bila sretna da pređemo na drugu lokaciju“, tiho nam govori jedna od okupljenih žena.
Dok razgovaramo s njenim ocem, jedna djevojka nas pažljivo posmatra. Pita nas zašto radimo ovo istraživanje. Govori nam da se zove Adisa Ahmetović i uskoro puni 22 godine. Trenutno završava srednju školu i želi da na jesen upiše studij njemačkog jezika. Skreće nam pažnju da okolinu ne zagađuju samo fabrike već i ljudi. Pojašnjava da je učestvovala u radionicama o zagađenju zraka. To joj je očigledno pomoglo da bolje sagleda okolinu u kojoj živi.
„Ljudi ovdje žive kako se snađu, trenutno rade sa sirovinom. I to je uzrok zagađenja, većinom pale gume, iako je zabranjeno da se to radi. Ovo naselje se meni ne sviđa, ja sam odavno htjela otići odavde. Otac je bolestan već duže vrijeme. Otkako je došao ovdje, on se razbolio. Zemlja nije naša i oni sad mogu doći da nas otjeraju“, govori nam Adisa.
Svjesna je predrasuda koje drugi ljudi imaju o Romima, suočila se s njihovim osuđivanjem. Kada je pitamo zašto su odabrali baš ovo mjesto za život, ne zna tačan odgovor.
„Možda što je bilo prostora ovdje, niko nije došao da se buni. Pa smo zato i ostali, ali šta će biti dalje ne znam. Mi nemamo neku dozvolu, ali imamo svoju struju i odmah smatram da je to dozvola da smijemo živjeti ovdje“, govori nam kroz osmijeh.
Profit na štetu zdravlja
Radeći na ovoj priči, shvatili smo da većina građana Lukavca ne želi da priča o zagađenju. Neki ga otvoreno poriču, neki se ljute što sam ih uopšte pitali kakav je život pored silnih industrijskih kompleksa, dok su nam neki šapnuli da rade u ovim postrojenjima i ne smiju da govore o tome.
„Većina porodica ima nekoga zaposlenog u sistemu. I samim tim, ukoliko se govori protiv sistema, jer ovo je sistemski problem, ovo je problem države, problem naših vlastodržaca koji ne rade svoj posao, ukoliko se govori protiv njih, onda se boji da će se ugroziti taj nekakav član porodice koji radi, ili u javnom podruzeću, ili u tim firmama, ili u sistemu vlasti“, pojašnjava nam Denis Žiško, koordinator programa energije i klimatske promjene u Aarhus centru BiH.
Aarhus centar je udruženje koje se zalaže za unapređenje životne sredine u Bosni i Hercegovini, tako što promoviše primjenu Aarhuške konvencije, usvojene još 1998. godine u Danskoj.
„Problem sa svim industrijskim postrojenjima u cijeloj državi, pa tako i u Lukavcu, je što vlasnici tih postrojenja nisu proveli mjere zaštite zagađenja zraka i ostalih zagađenja, onako kako su bili dužni da provedu u posljednjih 30 godina. I samim tim su oni praktično štedili na cijenama proizvoda, žrtvujući ljudsko zdravlje. To je ključni problem svih industrija u BiH i to je problem naših vlasti koje u stvari dozvoljavaju da zagađivači nekažnjeno nastavljaju sa tim zagađenjem“, ističe Žiško.
Aarhus centar redovno objavljuje izvještaje i analize koje se odnose na zagađenje zraka. Jedna od njih je od prije skoro 15 godina, i pokazala je da zagađenje iz Termoelektrane Tuzla stvara štetu od 99 miliona EUR godišnje, po zdravlje ljudi ali i privrede.
„Oni (Termoelektrana Tuzla) su rekli da je to neozbiljna analiza. Ako je neozbiljna, hajde vi izađite sa svojom ozbiljnom. Kada smo uradili analizu o utjecaju zagađenja od deponija šljake na okolna naselja, gdje smo našli teške metale u lancu ishrane, čak i u ljudskoj kosi, i povezano je sa karcinomima koji su prisutni u daleko većem broju u tim okolnim naseljima nego ovdje, opet je priča bila da je to neozbiljna analiza“, upozorava on.
Svaka priča o štetnosti industrije završava na isti način, podsjećanjem koliko građana radi u tim istim postrojenjima.
„Obično se prijeti gubitkom hiljada radnih mjesta. Ako govorimo o termoelektrani, onda je to da nećemo imati električnu energiju ni grijanje. I to smanji pritisak javnosti na njih da nešto urade“, navodi.
Čije je zagađenje?
Kada je na istom području prisutno više industrijskih postrojenja, teško je dokazati ko je tačno kriv za zagađenje.
„Područja u kojoj je prisutna jedna prljava industrija su jako privlačna za investitore u druge prljave industrije. Onda imaju pokriće, niko ne može dokazati da je to zagađenje došlo od njih. Njihovo zagađenje se samo spoji sa ostalim prisutnim zagađenjima“, navodi Žiško.
Bosna i Hercegovina je potpisala Sofijsku deklaraciju, čime se obavezala da će da dekarbonizuje društvo do 2050. godine. To u praksi znači da se u ovoj zemlji moraju prestati koristiti fosilna goriva, kao što su nafta, plin i ugalj. Ova primjena će direktno da utiče na kvalitet vazduha.
„Najveći dio zagađenja zraka dolazi od spaljivanja fosilnih goriva. Šta naše vlasti rade na tome? Ne rade ništa“, govori on.
Vazduh ne poznaje granice
Zagađenje iz jednog mjesta ne poznaje granice opština, gradova niti država. Tako industrijska postrojenja u Lukavcu zagađuju susjednu Tuzlu i obrnuto. Sve zavisi u kom smjeru tog dana duva vjetar.
„Mi smo u jednoj dolini koja je zatvorena sa ove istočne strane brdima. Ako puše vjetar sa zapada, svo zagađenje iz Lukavca dođe u Tuzlu. Ako puše vjetar sa istoka, onda zagađenje iz Tuzle ide u Lukavac. Tako da smo mi svi praktično ugroženi zagađenjima iz tih industrija. Analize i mape su pokazale da, recimo, zagađenje iz Termoelektrana na zapadnom Balkanu ubija više ljudi u Evropskoj uniji nego ovdje, zato što zagađenje zraka ne prepoznaje granice. I ono se širi na velikom području“, naglašava Žiško.
O zagađenju vazduha se konstantno govori tokom sezone grijanja, kada se zagađenje vidi golim okom. Međutim, ono je prisutno tokom cijene godine. To praktično znači da građani svakog dana udišu čestice koje prodiru u njihov organizam i nanose štetu.
„Te male čestice su veliki problem. One inhalacijom prodiru dublje u pluća i dužim izlaganjem, kroz godine, ostavljaju velike posljedice na organizam. Kako na respiratorni, tako i na druge sisteme. Izazivaju direktne posljedice u smislu iritacije gornjih i donjih disanjih puteva. Na primjer, kašalj, razvoj alergijskih reakcija na te supstance koje se nalaze u česticama. Oštećenjem respiratornog epitela postajemo podložniji za prehlade, virusne infekcije, otvaramo put patogenima za prodor u organizam. A ove dugoročne posljedice, to je prodiranje u dublje partije. Ulaskom u krvotok, kolanjem po organizmu, ostavljaju posljedice kako za respiratori sistem, tako za kardiovaskularni, nervni sistem…“, pojašnjava nam specijalista pulmologije Klinike za plućne bolesti u Tuzli, doktor Sejan Omeragić.
Kada se u vazduhu nalaze čestice, one prilikom disanja ulaze u naš organizam. Tada naše tijelo pokušava da se odbrani od tih istih čestica i nastaju ožiljci na plućima, kao i druge promjene.
„Samim tim oštećenjem, naš organizam postaje podložan za razvoj malignih bolesti, to je jedan od najozbiljnijih problema udisanja tih zagađenih čestica. U ovim mjesecima kada je najveće zagađenje, imamo veći priliv pacijenata, pogotovo hroničnih pacijenata, gdje dolazi do pogoršanja njihovog stanja“, govori doktor Omeragić.
Međutim, posljedice nisu vidljive odmah, barem ne one najteže. Tek 10 ili 20 godina kasnije građani postanu svjesni šta je zagađen vazduh uradio njihovom organizmu.
Među pacijentima Klinike za plućne bolesti nalaze se i Romi koji žive neposredno uz industrijska postrojenja.
„Bilo je dosta Roma koji su imali hroničnu opstruktivnu bolest pluća. Sigurno da ima tu i genetike. Ali isto tako i blizina ove industrije sigurno utiče na to stanje i razvoj te bolesti. Romska populacija ima specifičan stil života, tako da oni nisu samo industrijski izloženi, nego i svojim stilom života, odnosno svojim poslovima i radom su izloženiji sigurno tim zagađenjima“, smatra Omeragić.
Opština Lukavac priznaje problem
U svojoj Strategiji integriranog razvoja za period 2019-2027, opština Lukavac navodi da je zagađenje zraka veliki javno-zdravstveni problem.
„Višedecenijsko izlaganje prekomjernom zagađenju prouzročilo je da Lukavac vodeći grad u Tuzlanskom kantonu i Federaciji BiH po broju oboljenja respiratornih organa i malignih oboljenja. Prema podacima za javno zdravstvo TK i dostupnim podacima iz epidemioloških studija može se zaključiti da zagađenje zraka prouzrukuje skoro 40 odsto slučajeva astme, 30 odsto ostalih respiratornih bolesti, a broj oboljelih od malignih bolesti veći je za oko 20 odsto od prosjeka TK“, navedeno je.
Pozivajući se na mjerenja kvaliteta zraka od strane Ministarstva prostornog uređenja i zaštite okolice Tuzlanskog kantona, u Strategiji se navodi da „svaki poremećaj tehološkog procesa u bilo kom privrednom subjektu dovodi do prekomjernog zagađenja zraka“.
„Ekonomija ima negativan uticaj na životnu sredinu, te specifično analizirajući općinu Lukavac, ocjena je da industrija, kao grana privrede ima izuzetno negativan uticaj na stanje okoliša. Tradicija industrijske proizvodnje u Lukavcu datira još od davne 1892. godine kada je puštena u rad Prva tvornica amonijačne vode, odnosno tvornica sode u Lukavcu. Intezivan industrijski razvoj Lukavac doživljava u drugoj polovini prošlog stoljeća izgradnjom Koksare (50-ih godina), Fabrike cementa Lukavac (1974), te rudnika lignita (PK Šićki Brod, Lukavačka rijeka i PK Šikulje) te rudnika kamena ( Vijenac). Razvoj industije nažalost nije pratilo ulaganje u zaštitu okoliša, što je dovelo do trenutno lošeg stanja u svim oblastima zaštite okoliša, prekomjerno zagađen zrak u urbanom dijelu, zagađeno tlo i vode i velike površine degradiranog zemljišta uzrokovane rudarskim aktivnostima“, navedeno je.
Neromi vode Rome
Mehmed Suljić provodi već peti mandat u općinskom vijeću Lukavca, kao predstavnik Roma iz ove opštine. Uz to, dio je Vijeća nacionalnih manjina u Parlamentu Federacije BiH. Smatra da svi problemi sa kojima se suočavaju Romi imaju isti uzrok.
„Sva problematika koja prati Rome, kad je u pitanju zapošljavanje, stambeno zbrinjavanje, socijana skrb, kulturna nadgradnja, obrazovni program… Već 600 godina, koliko žive Romi na ovim prostorima, njihove interese sastupaju neromi. To je temeljno pitanje. Ni u jednom projektu vi nemate Roma koji stoji na čelu“, ističe ovaj inženjer mašinstva.
S druge strane, u svakoj zajednici postoji dovoljno obrazovanih Roma koji mogu da predstavljaju svoj narod, ali je problem u stereotipima i predrasudama koje drugi narodi imaju prema njima.
„Romi za ovo cijelo vrijeme, nisu uspjeli ni da dođu do nivoa da postanu društveni problem. Jer da su postali društveni problem, zajednica bi počela davno rješavati njihove probleme. Po mom mišljenju, Romi u BiH su na dnu ljetnice ljudskog dostojanstva. Ovdje se stalno priča o integraciji i emancipaciji Roma. Kakva integracija? Pa mi smo se davno integrirali u ovo društvo, jer smo dio ove društvene zajednice. Samo što ta društvena zajednica treba da pokaže malo interesa za naše probleme“, naglašava.
Kada govorimo o romskom naselju između industrijskih postrojenja u Lukavcu, Suljić ističe da je prije nekoliko godina tražio od gradske vlasti da pošalje svoje službe na teren, kako bi se utvrdilo ko tamo živi, koliko ih ima, čime se bave i slično.
„Čak sam predlagao i da svaki onaj koji je došao tu, on je došao sa neke opštine, ta opšina je dužna da obezbijedi elementarne potrebe tom doseljeniku. A oni koji su stanovnici ovog grada, opština je dužna i mora to da uradi. I onda sam uputio kritiku gradu i aktuelnoj vlasti, kako neko može doći u ovaj grad da mi nemamo informaciju ko tu boravi i šta radi. Ja znam da nijedan od njih ovdje nije došao iz sile, ja znam da je to nužda“, pojašnjava Suljić.
Ćup sa zlatom, arsenom i kadmijumom
Nepunih 500 km odatle, u susednoj Srbiji nalazi se Bor, rudarsko mesto još od 1903. Ovaj grad je ćup odakle se više od jednog veka izvlače bakar i zlato. Sa otvaranjem rudnika, stizali su i radnici. Među njima, Romi iz svih krajeva tadašnje Kraljevine Srbije, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, pa kasnije i Jugoslavije.
Šašuvar Useinović iz Centra za romska ljudska prava je i sam nekada radio u RTB Boru u vreme Jugoslavije, sada je u penziji. Priča da su rudniku uvek bili potrebni radnici, i da su Romi uvek živeli od rudarenja i metalurgije.
„Neki su dolazili sami zbog posla, a neki su dovedeni kao zarobljenici (nakon Drugog svetskog rata). Ovde je svakako uvek bilo mesta za radnike, i bilo je radnika iz svih krajeva, čak najviše iz Bosne i Makedonije“, kaže Useinović.
Danas Romi nisu radnici rudnika, ali žive u tri naselja tik uz nekadašnji kop, a sadašnje jalovište obližnjeg rudnika u selu Krivelj. Rudnik je zvanično u rukama kineske kompanije „Ziđin“ još od 2018. godine, nakon što je objavljeno da posluje s velikim gubicima. „Ziđin“ je preuzeo i rudnik u Majdanpeku, ali baš ovde u Boru, uz rudnik živi oko 5.000 Roma.
Na samom ulasku u Bor, na velikom LED ekranu smenjuju se slajdovi „Kvalitet vazduha: dobar“ i tabela koja pokazuje veoma visoku koncentraciju kadmijuma i arsena u vazduhu. Veći deo tih polja nije vidljiv jer preko njega stoji otvoren prozor nekog kompjuterskog programa.
Stižemo do romskih naselja. Ovde i uz najmanji dašak vetra grlo grebe, a oči suze. U naselju Sever Jasmina Mirosavljević skuplja osušeni veš u svom dvorištu, grčevito ga trese i pokušava da ne udiše prašinu. Iz dvorišta se kao na dlanu vidi jalovište po kome kamioni raznose otpad i zemlju. Sa svakim prolaskom kamiona i zahvatom bagera diže se gust oblak prašine, koja prekriva okolinu tankim sivim slojem.
„Na sve strane je prašina, ne možemo ništa da održavamo kako treba. Prozor ne smemo da otvorimo. U dvorištu ne možemo kafu da popijemo. Ja metem dole, a oblak prašine od jalovišta gore“, pokazuje rukama Jasmina i dodaje da život nema nikakvog smisla.
Pokupljen veš unosi u kući i prilazi šporetu na drva na kome prži papriku. Sa mužem Bobanom provodi vreme u maloj dnevnoj sobi, dok su sin i snaja sa detetom u drugoj sobi. Prozori su zatvoreni, ali kamioni i bageri od prekoputa se prigušeno čuju.
Kozje mleko za bolje zdravlje
Boban Mirosavljević ima 67, a ovde živi pune 52 godine. Tu je nekada, seća se on, bilo svega nekoliko baraka koje su širenjem jame srušene, ali ljudi koji su u njima živeli su dobili stanove.
„Mi smo ostali, ali život je bio dobar. Bilo je ovde i prirode, i ljuljaški za decu, pumpe za vodu. Bilo je čisto. Od kako su prodali tu jamu (kompaniji „Ziđin“, prim.aut.), mi više nemamo taj život. Prašina, ne možeš napolje da izađeš. Deca mala ne mogu da izađu napolje da se igraju“, priča Boban u svojoj dnevnoj sobi.
Objašnjava da su ovde svi bolesni, i stari i mladi. Tek rođene bebe takođe. Kad odu kod lekara, osim potrebnih lekova dobiju savet da piju kozje mleko, da im očisti pluća. Koze se vide kroz prozor, i one se šetaju po obodu jalovišta. Da li piju njihovo mleko, pitamo ih.
„Pa da, ali moraćemo da nabavimo neko drugo kozje mleko“, dobacuje Jasmina dok meša papriku.
Na pitanje zašto su toliko dugo tu, kažu da nemaju gde drugo da budu. Očekivali su rušenje i njihovih kuća, pa da se i njima nađu stanovi kao što je to bilo u vreme RTB Bora. Ali to se ne dešava. Dešava se sasvim suprotno, kaže on.
„Kineze baš briga. Opštinu baš briga. Od detonacija nam se pomeraju kuće i lome crepovi, obećali su nam da će da nam srede crepove. Od toga nije bilo ništa. Obećali su nam kanalizaciju, mi WC nemamo. Od toga nije bilo ništa, od naših para smo pravili WC. Sad su izbori, i sad opet obećavaju, ostalo vreme ćute“, priča Miroslav.
Baš sad pred lokalne izbore 29. marta, obećana im je selidba u drugo naselje u gradu. Tamo su se pobunili meštani jer ne žele Rome za komšije pa ni od toga nije bilo ništa. A novca za selidbu o svom trošku nemaju, jer zarađuju samo subotom prodajući na pijaci, kako kažu, sve i svašta.
„A sad ne bih ni mogao da živim negde drugo. Ipak sam ja ovde 52 godine. Nego samo naša deca da imaju posao“, zaključuje Miroslav.
Brezovik, naselje okruženo ivicama jalovišta
Iz naselja Sever silazimo putevima kroz jalovište do dugačke niske zgrade koja se nalazi u samom jalovištu. To je naselje Brezonik koje je ispod nivoa grada. Iznad niskih kuća sa aluminijumskim krovovima i razrušenim zgradicama od detonacija, vire obodi jalovišta.
Ovde nema gotovo nikog na ulici. Poneko izađe iz svog stančića, uzme ili ostavi ono što je želeo i odmah se vrati i zatvori vrata za sobom. Prozori su ovde ili polomljeni od stalnih detonacija, ili zabarikadirani. Ponegde protrče deca ili voze bicikl. Upozoravaju nas gde da ne idemo, zbog puno pasa.
Upravo jedna detonacija probudila je Gordanu Belčić, koja je izašla da proveri je li zatvorena kapija dvorišta. Mačke koje čuva su jedna kraj druge na kućnom pragu. Ona u naselju Brezonik živi više od 30 godina. Ističe da pripada vlaškoj nacionalnoj manjini koja je takođe veoma ugrožena u Boru.
„Ustala sam jer samo što se zgrada nije srušila. Gore na sprat ne smem da idem. Sad živim u podrumu. Tražila sam od svih da izađem odavde, ali nikog nije briga“, pojašnjava nam ona.
Da li joj više smetaju detonacije ili prašina, pitamo je.
„Smeta mi sve. I detonacija i prašina, vidiš da je ovde zaraza. Ovde se sve topi“, kaže nam Gordana.
Dodaje da je veoma bolesna i da čeka operaciju. Ima tromb u nozi i objašnjava da zbog toga nijedan delić nje nije zdrav. Za operaciju joj traže 3.000 evra, i ona sada traži pomoć.
Ali niko ne može da dokaže od čega se ljudi u Boru razboljevaju, kaže inženjer rudarstva i ekološki aktivista Dejan Lazar. On smatra da više stvari utiče na loše zdravlje Borana, a posebno onih koji žive u naseljima Sever i Brezonik.
„Možda su najopasnije vibracije koje nastaju odlaganjem jalovine. Sa druge strane i zvukovi, oni su konstantno izloženi zvuku, to je nesnošljivo. A opet i prašina u kojoj postoje neke kancerogene čestice koje se udišu, i tome su vrlo izloženi. Prašina ulazi u pluća i na taj način može da izazove silikozu pluća. Dakle, to su kombinovani faktori od čega se ljudi razboljevaju, ali niko ne vodi računa o tome“, kaže Dejan Lazar.
U izveštaju UN iz avgusta 2025 godine navodi se da je izuzetno veliko zagađenje prašinom i bukom od miniranja i podrhtavanja tla od teških vozila i mašina. Intenzitet buke tokom miniranja do 125 dB na udaljenosti od samo 382 metra uticali su na stambene zgrade i školu u Krivelju gde je otvoren najnoviji rudnik.
Šta još kažu analize i istraživanja
Ministarstvo zdravlja i Ministarstvo zaštite životne sredine Srbije su u studiji iz 2020. godine ukazali na povećan rizik od raznih vrsta raka, uključujući rak pluća, jetre, bubrega i prostate, kao i respiratorne i cirkularne bolesti. U studiji se navodi da je rizik od raka, posebno raka pluća eksalirao od povišenog arsena u vazduhu, pri čemu se rizik povećao više od 92 puta između 2019. i 2021. godine.
U analizi se navodi da je hronična izloženost arsenu dovela do ozbiljnih zdravstvenih posledica, posebno kod dece, koja su podložnjija razvojim problemima. Takođe se navodi da je izloženost olovu izazvala neurološka oštećenja, opet posebno kod dece, a izloženost kadmijumu do oštećenja bubrega, raka pluća i drugih karcinoma organa. Takođe, nikl doprinosi povećanom riziku od raka pluća i nosa, a sumpor dioksid koji se oslobađa prilikom topljenja bakra izazivaju respiratorne i srčane bolesti, moždani udar i rak pluća. Izveštava se da je očekivani životni vek u Boru smanjen za više od dve godine, uglavnom zbog zdravstvenih problema povezanih sa zagađenjem.
U poslednjem istraživanju Instituta za javno zdravlje Batut za 2024. godinu, muškarci u Borskoj oblasti najčešće obolevaju od raka pluća. Zabeleženo je 66 novoobolelih, dok je u Topličkoj oblasti, koja ima sličan broj stanovnika taj broj 44. Kada je reč o svim vrstama kancera, u Borskoj oblasti je obolelo 359 muškaraca, a u Topličkoj 263.
U studiji Batuta se navodi da je od raka pluća u Borskoj oblasti obolelo 28 žena, a u Topličkoj 18. Svih vrsta kancera zabeleženih istraživanjem za 2024. godinu kod žena, u Borskoj oblasti je obolelo 318 žena, a u Topličkoj 228.
Izveštaj UN iz 2025. godine potvrđuje izrazito visoke vrednosti teškim metala u vazduhu, navodeći da su samo u 2019. godini visoka koncentracija SO2 zabeležene čak 13 puta, a da je prosečna godišnja koncentracija arsena na samo jednoj monitoring stanici dostigla 554 ng/m³, što je više od 92 puta više od ciljne vrednosti kvaliteta vazduha.
Izveštaj UN jasno pokazuje da je nastavljena štetna kontaminacija i narednih godina kako vazduha, tako i vode.
Prema rečima stručnjaka, zagađenje zemljišta u Boru je dugoročno sa štetnim posledicama po ljudsko zdravlje, floru i faunu i druge resurse i to u radijusu od najmanje 8 km od izvora zagađenja. A dolaskom kompanije „Ziđin“, izvora zagađenja je znatno više nego u vreme RTB.
Posledice zagađenja od dolaska „Ziđina“ još nisu vidljive
Doktor biohemije Rade Mihajlović, zaposlen u Domu zdravlja u Boru, kaže da ranija istraživanja Batuta nisu jasna i pominje, kako kaže, vrlo nestručno istraživanje iz 2019. godine u kome su u Boru povećane razne bolesti, ali bez poređenja sa drugim gradovima i drugim faktorima. Dodaje da Borani život u svom gradu dele na život pre i posle dolaska kineske kompanije.
„Moramo da znamo da turmori nisu grip, oni se razvijaju dugo, u proseku 5 do 10 godina. Ono što se svi čude kada kažemo, to je da mi tek sada izlazimo iz neke zone pojavljivanja tumora koji su bili dok smo mi (Bor i Srbija) vodili RTB, i sada ulazimo lagano u tumore koji nastaju kada Kinezi vode“, objašnjava dr Manojlović, ističući da će posledice od njihovog dolaska tek biti vidljive.
Kao Boraninu, žao mu je što je uopšte nešto tako vredno prodato strancima, ali ističe činjenicu da su oni uložili ogroman novac pa više nema sumpor dioksida od kog u vreme RTB Bora nije moglo da se diše. LED ekrani po gradu ipak ističu teške metale u vazduhu koji veoma zabrinjavajući, poput arsena, kadmijuma i olova, govori naš sagovornik, ali sigurno nisu jedini razlog za teške bolesti.
„Činjenica je da imamo dosta maligniteta, kardio – vaskularnih problema. Ranije smo imali doktora specijalistu koji je to radio, a sada ne znam te statističke podatke“, kaže nam dr Rade Mihalović.
Ipak, dodaje da je od 2010. pa do 2016. broj respiratornih bolesti povećan, a da je tada prisustvo ugljen -dioksida bio svakodnevica, i to po više puta u toku dana.
„Tada u starom delu grada, pa i još nekim delovima grada, nije moglo da se diše kada padne CO2 iz dimnjaka i topioničkog basena. Nauka i govori da je većina tih respiratornih problema upravo od tog CO2. A da li je CO2 izazvao i neka maligna oboljenja na plućima, ja to ne znam“, ističe dr Mihajlović.
Govori da je krajem osamdesetih godina, jedan radioaktivni oblak dima došao iz Bora za Beograd. Tvrdilo se da se radi o radioaktivnom koncentratu koji je topljen u Boru.
“Pošto ga je vazduh, taj oblak, odneo do Beograda, to se ustanovilo. Ne bi se nikad ustanovilo da je ostao ovde. Znači, nismo mi udisali planinski vazduh ni ranije. Koliko je ovo lošije, postoje relevantne institucije koje to mogu da utvrde”, zaključuje on.
“Ziđin”: Svima je jasno da naselje ne može opstati na datoj lokaciji
Kompanija Ziđin u svom odgovoru za naš portal saglasni su da uslovi života u tim naseljima nisu idealni, ali s ponosom ističu činjenicu da su sa Romima uspostavili, kako kažu, dobre komšijske odnose.
“Na primer, kompanija je nastavila tradiciju generalnog sponzorstva romskih manifestacija u gradu, poput Romskog bala ili Defilea Roma povodom Svetskog dana Roma koji nas uskoro očekuje (8.aprila, prim. aut). Defile će i ove godine početi ispred sedišta kompanija i to na insistiranje naših prijatelja Roma koji na taj način žele da pokažu zahvalnost. Posebno smo ponosni na činjenicu da su predstavnici kompanije redovni gosti na tim manifestacijama”, kažu u svom odgovoru iz kompanije.
Takođe, u Ziđinu navode činjenicu da meštani tri naselja na obodu jalovišta žive na zemljištu koje je u vlasništvu kompanije, i da je to zatečeno stanje koje im je ostavio RTB.
“Od 80 porodica koje žive u tim naseljima, samo sedam ima valjan pravni osnov”, kaže nam Gorica Tončev Vasilić, rukovodilac službe za odnose sa javnošću.
“I državi i lokalnoj samoupravi, i kompaniji, i stanovnicima je jasno da zbog daljeg razvoja kompanije “romsko naselje” ne može opstati na datoj lokaciji. Većina Roma koji žive u ovim takozvanim naseljima nema regulisan pravni status boravka, što dodatno komplikuje situaciju i zahteva obimne administrativne procedure. Razgovori sa nadležnim državnim institucijama o ovom pitanju su u toku, a cilj je pronalaženje održivog rešenja kroz podršku programima socijalne integracije lokalnog romskog stanovništva”, objašnjava predstavnica kompanije Ziđin i zaključuje da će sve biti definisano budućim planom saradnje sa državom.
Boban Mirosavljević iz naselja Sever, međutim, kaže da su baš prethodnih dana meštani ovih naselja protestovali zbog vesti da će Romi biti preseljeni u naselje “2”, jer ih ne žele za komšije.
„Sve bi bilo dobro kad bi se poštovao zakon“
Inženjer rudarstva Dejan Lazar kaže da bi sve bilo u redu da je prvobitno ispoštovan plan još od pre 80ak godina da ceo grad Bor bude preseljen 20 km južnije, što se nikada nije desilo. Bilo bi bolje i Romima i Vlasima koji žive u tim naseljima da su održana obećanja da će biti preseljeni. Najbolje bi bilo, međutim, da se poštuju zakoni, kaže naš sagovornik i kao inženjer rudarstva i kao ekološki aktivista.
„Cela naselja, ne samo romska naselja se nalaze na eksploatacionom polju, a na eksploatacionom polju ne sme da bude bilo kakvo neselje, niti građevinski objekti koji su namenjeni za život, i treba ispoštovati član zakona o rudarsko – geološkim istraživanjima koji kaže da treba da postoji zaštitna zona od 500 metara od eksploatacionog polja, a budite svesni da trenutno eksploataciona polja „Ziđin Kopera“, odnosno bivšeg RTB-a ulazi u delove grada Bora“, pojašnjava on.
Dodaje nezadovoljno da bi eksproprijacija i premeštanje tih delova grada rešili problem, ali da se to nikada neće desiti zbog finansijskih sredstava koja su potrebna.
To misle i Romi sa ivice rudnika, ili kako je Šašuvar Useinović iz Centra za romska ljudska prava zove, sa ivice smrti. Romi su ovde višestruko ugroženi, smatra on. Vazduh i voda su zagađeni, poljoprivreda ne sme u takvom okruženju da postoji, lečenje je skupo, a zarobljeni su tu jer zavise od tuđih obećanja. Tu se, kaže, živi kratko, a to se odnosi posebno na žene koje su teškim životom dodatno ugrožene.
